Tekrarlanan Nedir?
Freud'dan Lacan'a: Tekrarlama, Gerçek ve Analistin Konumu
Tekrarlanan şey, geçmişte yaşanmış olan mıdır, yoksa geçmişin hiçbir zaman bütünüyle simgeselleştirilememiş olanı mı? Tekrarlama, öznenin kendi tarihine geri dönme girişimi olarak düşünülebilir mi? Daha önemlisi, özne tekrar ettiğinde gerçekten aynı şeyi mi tekrar eder?
Freud'un 1914 tarihli Hatırlama, Tekrarlama ve Derinlemesine Çalışma metninde tekrarlama, hatırlamanın karşısında konumlanan bir olgu olarak belirir. Özne, hatırlayamadığı şeyi eylemde yeniden üretir, geçmişte kalmış olan, aktarım ilişkisinin şimdiki zamanında yeniden ortaya çıkar. Ancak burada tekrarlama, geçmişte yaşanmış bir olayın olduğu gibi yeniden sahnelenmesi anlamına gelmez. Tekrar edilen, öznenin kendi tarihine ilişkin henüz söze dökemediği, hatırlama yoluyla erişemediği bir ilişkinin kendisidir.
Freud'un tekrarlama üzerine düşüncesi önemli bir soruyu beraberinde getirir: Eğer özne hatırlayamadığı şeyi tekrar ediyorsa, analitik çalışma bu tekrarın karşısında nasıl bir konum alacaktır? Analistin görevi, tekrar edilenin geçmişteki karşılığını bulmak ve özneye açıklamak mıdır? Yoksa tekrarlamanın aktarım içinde ortaya çıkış biçimi, geçmişin yeniden kurulmasından farklı bir çalışmayı mı gerektirir?
Tekrarlamayı yalnızca bir ihtiyacın yeniden ortaya çıkmasıyla açıklamak mümkün müdür? İhtiyaç, doyurulmasıyla geçici olarak ortadan kalkabilir ve yeniden belirebilir. Ancak dürtünün tekrarlayıcı hareketi, bir ihtiyacın giderilmesine indirgenemez. Freud'un 1920 tarihli Haz İlkesinin Ötesinde metninde ele aldığı tekrarlama zorlantısı, öznenin neden haz vermeyen yaşantıları da yeniden ürettiği sorusunu gündeme getirir. Tekrarlama, doyum arayışıyla ilişkili olmakla birlikte, hazzın elde edilmesi ya da bir eksikliğin giderilmesiyle bütünüyle açıklanamaz.
Lacan'ın XI. Seminer'de geliştirdiği automaton ve tuché ayrımı, tekrarlamayı yalnızca gösterenlerin geri dönüşü üzerinden düşünmenin yetersizliğini ortaya koyar. Automaton, gösterenler ağının ısrarlı işleyişine, belirli ilişkilerin farklı bağlamlarda yeniden belirmesine işaret eder. Tuché ise Gerçek'le karşılaşmayı, daha doğrusu daima kaçırılmış olan karşılaşmayı ifade eder. Böylece tekrarlamanın merkezinde yalnızca geri dönen bir şey değil, gösterenlerin işleyişi içinde bütünüyle karşılanamayan bir şey de bulunur.
Gerçek, burada geçmişte meydana gelmiş olayın olgusal gerçekliğiyle özdeş değildir. Lacan'ın Gerçek kavramı, simgesel düzenin bütünüyle kuşatamadığı, anlamlandırma girişimlerinin çevresinde örgütlendiği bir sınırı düşündürür. Bu nedenle travmatik olanı yalnızca yaşanmış olayın şiddetinde aramak yeterli değildir. Travmanın etkisi, olayın meydana geldiği an ile öznenin bu olaya sonradan verebildiği anlam arasındaki ilişkide de ortaya çıkabilir.
Freud'un Kurt Adam vakası, bu zamansallığı düşünmek açısından ayrıcalıklı bir yere sahiptir. Freud'un çözümlemesinde ilkel sahne, doğrudan hatırlanan bir çocukluk anısı değildir, düşler, belirtiler ve çağrışımlar üzerinden yeniden kurulur. Yaklaşık bir buçuk yaşında gerçekleştiği varsayılan sahne, dört yaş dolaylarında görülen kurt rüyasıyla yeni bir anlam kazanır ve yetişkinlikteki analiz sırasında yeniden ele alınır. Freud'un Nachträglichkeit (sonradanlık) kavramıyla düşünülmesi gereken bu süreçte geçmiş, değişmeden saklanan ve uygun zamanda hatırlanan bir içerik değildir. Sonraki yaşantılar, önceki izlenimin özne açısından taşıdığı anlamı ve ruhsal etkisini dönüştürebilir.
Burada önemli olan, geçmişin analizde yeniden kurulmasının, geçmişte yaşanmış olanın eksiksiz biçimde geri getirilmesi anlamına gelmemesidir. Analitik inşa, öznenin çağrışımları ve aktarım ilişkisi içinde gerçekleşir. Dolayısıyla analizde ortaya çıkan bilgi, geçmişte hazır halde bulunan ve yalnızca keşfedilmeyi bekleyen bir bilgi olarak düşünülemez. Öznenin kendi tarihini anlatması, aynı zamanda bu tarihin söz içinde yeniden kurulmasıdır.
Ancak bir sahnenin analizde yeniden kurulabilmesi, öznenin bu sahneyi kendi tarihine bütünüyle dahil edebildiği anlamına gelmez. Lacan'ın Kurt Adam vakasına dönüşünde önem kazanan sorunlardan biri tam da budur. Freud'un ayrıntılı çözümlemesi, çocukluk nevrozunun oluşumuna ilişkin kapsamlı bir açıklama sunmasına rağmen, hastanın sonraki yaşamında yeniden analize başvurması ve Freud'la ilişkisinin farklı biçimlerde sürmesi, analitik bilginin sınırlarını gündeme getirir.
Burada bilmek ile dönüşmek arasında bir ayrım belirir. Özne kendi geçmişine ilişkin bir açıklamayı anlayabilir, hatta bu açıklamayı benimseyebilir, fakat bu bilgi, onun arzusuyla, bedeniyle, belirtileriyle ve Öteki'yle kurduğu ilişkinin zorunlu olarak değişmesini sağlamaz. Bir yorumun doğruluğu ile özne üzerinde yarattığı etki aynı şey değildir.
Bu ayrım, aktarımın analitik çalışmadaki yerini yeniden düşünmeyi gerektirir. Aktarım, geçmiş ilişkilerin analistin şahsında basitçe tekrarlanması değildir. Özne, kendi tarihini analiste anlatırken yalnızca geçmişteki konumlarını yeniden üretmez, analistin varlığı, ona atfedilen bilgi ve analitik ilişkinin kuruluşu içinde bu konumlar yeniden düzenlenir. Tekrarlama böylece geçmişe ait bir içeriğin geri dönüşü olmaktan çıkarak analizin şimdiki zamanında işleyen bir mesele haline gelir.
Freud'un torununun makara oyunundan hareketle ele aldığı fort-da, tekrarlamanın bu yönünü başka bir düzeyde düşünmemize olanak verir. Çocuk, nesnenin kayboluşunu ve geri gelişini oyun içinde yeniden sahneler. Freud açısından burada önemli olan, edilgen biçimde yaşanan bir ayrılığın etkin bir eyleme dönüştürülmesidir. Çocuk, annenin gidişine maruz kalan konumdan, nesnenin kayboluşunu ve geri gelişini kendisinin düzenlediği bir konuma geçer. Ancak Freud'un da dikkat çektiği gibi, oyunun yalnızca nesnenin geri gelmesiyle açıklanması yeterli değildir. Çocuk, kaybolma hareketini de tekrarlar. Üstelik bu hareket, oyunun kendi başına oynanan bir parçası haline gelebilir.
Lacan'ın XI. Seminer'deki okuması, bu oyunun yalnızca annenin yokluğunu ve yeniden ortaya çıkışını temsil etmediğini gösterir. Makara, annenin basit bir simgesi olarak ele alınamaz; öznenin kendisinden kopan bir parçayla ilişkisi üzerinden düşünülür. Çocuk, kaybı yalnızca dışarıdaki bir nesnenin kayboluşu olarak deneyimlemez. Kendisinden ayrılan bir şeyin hareketini yeniden düzenleyerek kaybın çevresinde bir simgesel işlem gerçekleştirir. Bu nedenle fort-da oyununda belirleyici olan, kaybolan nesnenin geri getirilmesi kadar, öznenin bu kayıp aracılığıyla kendi konumunu nasıl kurduğudur.
Tekrarlama, bu anlamda, aynı olanın değişmeden geri dönüşü değildir. Gösterenlerin ısrarı içinde her yeniden beliriş, farklı bir bağlamda gerçekleşir. Bununla birlikte, her tekrarın kendiliğinden yeni bir anlam ya da öznel dönüşüm ürettiği de söylenemez. Tekrarın içinde bir farklılığın ortaya çıkabilmesi ile bu farklılığın özne tarafından üstlenilmesi birbirinden ayrılmalıdır.
Bu noktada analistin konumuna ilişkin soru belirleyici hale gelir: Analist de tekrarlamanın içinde yer alıyorsa, analistin işlevi nedir?
Analist, aktarımın dışında duran, öznenin geçmişini eksiksiz biçimde bilen ve tekrarın anlamını ona açıklayan bir gözlemci değildir. Analistin müdahalesi de aktarımın içinde gerçekleşir. Bu nedenle analitik çalışmanın etkisi, yalnızca yorumun açıklayıcı gücüyle değerlendirilemez. Önemli olan, yorumun öznenin söyleminde nasıl bir etki yarattığı, tekrar eden ilişkide bir farklılaşmaya imkan verip vermediğidir.
Kurt Adam vakasında Freud'un analizin bitiş tarihini önceden belirlemesi, analistin müdahalesi ile aktarım arasındaki ilişkiyi düşünmek açısından önemlidir. Freud, bu müdahalenin ardından daha önce erişilemeyen analitik malzemenin ortaya çıktığını belirtir. Ancak yorumların kabul edilmesi, geçmişin yeniden kurulması ve analizin sona erdirilmesi aynı işlem değildir. Analistin bir müdahaleyle analitik süreci harekete geçirebilmesi, bu müdahalenin öznenin aktarım içindeki konumunu nasıl değiştirdiği sorusunu ortadan kaldırmaz.
Lacan'ın Freud'un teknik uygulamalarına yönelttiği sorular da bu noktada önem kazanır. Analistin bilgi ve otorite konumunun güçlenmesi, öznenin kendi sözünü geliştirmesine her zaman olanak vermez. Özne, analistin açıklamasını benimseyerek ona bağımlı konumunu sürdürebilir. Bu durumda analitik bilginin artması, öznenin aktarım içindeki konumunun değiştiğini göstermez. Analistin işlevi, öznenin tekrarını kendi bilgisiyle tamamlamak değil, bu tekrarın içinde öznenin konumuna ilişkin bir farklılaşmanın mümkün olup olmadığını araştırmaktır.
Kurt Adam vakasının Freud'dan Lacan'a uzanan tartışmada koruduğu önem, analitik bilginin üretimi ile öznel dönüşüm arasındaki bu gerilimde bulunur. Freud'un yeniden kurduğu çocukluk tarihi, Lacan'ın simgeselleştirmenin sınırlarına ilişkin sorularıyla birlikte okunduğunda, analizin yalnızca geçmişte ne olduğunu ortaya çıkarma girişimi olmadığı daha açık hale gelir.
Burada tekrarlamanın sona ermesi ile tekrarlamayla kurulan ilişkinin değişmesi arasında da bir ayrım yapmak gerekir. Analizin amacı, öznenin geçmişini ortadan kaldırmak ya da geçmişin bütün etkilerini çözmek olarak tanımlanamaz. Aynı şekilde, bilinçdışı oluşumların yorumlanması da öznenin kendisini belirleyen gösterenlerle ilişkisinin zorunlu olarak değişeceği anlamına gelmez. Tekrarın analitik çalışma içindeki önemi, yalnızca neyin geri döndüğünde değil, geri dönenin özneyi hangi konuma yerleştirdiğinde aranmalıdır.
Belki de analizin en güç sorusu, tekrarın nasıl ortadan kaldırılacağı değildir. Asıl sorun, tekrarın içinde özneyi aynı konuma yerleştiren ilişkinin hangi koşullarda değişebileceğidir.
Çünkü öznenin kendi geçmişini bilmesi, o geçmişin kendisi üzerindeki etkisini bütünüyle ortadan kaldırmaz. Aynı şekilde, tekrar edilenin anlamını kavramak da tekrarın zorunlu olarak sona ereceği anlamına gelmez.
O halde soruyu başka türlü sormak gerekir: Bir analizin sonunda değişmesi beklenen şey, öznenin kendi tarihine ilişkin bilgisi midir, yoksa bu tarihin içinde kendisine ayrılmış yeri tekrar tekrar üstlenme biçimi mi?
Kurt Adam vakasının açık bıraktığı soru belki de burada düğümlenir: Bilmek, neden her zaman dönüştürmez?
Kaynaklar
Freud, S. (1914). Remembering, Repeating and Working-Through.
Freud, S. (1918 [1914]). From the History of an Infantile Neurosis.
Freud, S. (1920). Beyond the Pleasure Principle.
Freud, S. (1937). Analysis Terminable and Interminable.
Lacan, J. (1953–1954). The Seminar, Book I: Freud's Papers on Technique.
Lacan, J. (1964). The Seminar, Book XI: The Four Fundamental Concepts of Psychoanalysis.
Not
Bu metin, Gösterenlerin İzinde: Freud’dan Lacan’a Olgu Öyküleri başlıklı sunumun genişletilmiş özeti olarak hazırlanmıştır.



Yorumlar