İnsan, Kendisinin Neresinde?
Cambridge Sözlüğü, 2026 yılının kelimesini human, yani “insan” olarak belirledi. İlk bakışta bu seçim, yapay zekanın giderek daha fazla alana yerleştiği bir dönemde insanı yeniden hatırlama çabası olarak okunabilir. Fakat belki de üzerinde durulması gereken, insan sözcüğünün neden yeniden hatırlatılmaya ihtiyaç duyduğudur. İnsan, kendisini tanımlamak için hangi sınırın tehdit altında olduğunu düşünmektedir? Daha önemlisi, bu sınır gerçekten bir zamanlar sandığımız kadar belirgin miydi?
Bir sözcüğün yılın kelimesi seçilmesi, yalnızca o sözcüğün kullanım sıklığıyla ilgili değildir. Aynı zamanda bir çağın neyi konuşmaya, neyi adlandırmaya ve belki de neyi kaybetmekten korkmaya başladığına ilişkin bir şey söyler. Öyleyse insan sözcüğünün yeniden öne çıkması, insanın kendisinden emin oluşunun değil, kendisine ilişkin bir tereddüdün işareti olabilir.
İnsanın ne olduğu sorusu elbette yeni değildir. Felsefe tarihi boyunca insan akıl, bilinç, dil, ahlak, özgür irade ve ölüm bilgisi üzerinden tanımlanmaya çalışılmıştır. Bununla birlikte her tanım, insanın ne olduğunu söylediği kadar ne olmadığını da söylemiştir. İnsan hayvan değildir, makine değildir, tanrı değildir. Sanki kendisini olumlu bir içerikle tanımlamakta güçlük çeken insan, ancak kendisinden ayırdığı şeylerin sınırında belirginleşebilmektedir.
Ne var ki psikanaliz, tam da insanın kendisi hakkında oluşturduğu bu bütünlüklü tasavvura bir itiraz olarak ortaya çıkar.
Freud’un bilinçdışını keşfi, insanın kendi düşüncesinin, arzusunun ve eyleminin mutlak sahibi olduğu fikrini sarsmıştır. İnsan yalnızca ne istediğini bilmeyen bir varlık değildir, bazen istediğini sandığı şeyin neden kendisine ait olduğunu da bilmez. Kendi sözünde kendisine yabancılaşabilir, istemediği bir şeyi tekrar edebilir, hatırlamadığı bir geçmişin etkisi altında yaşayabilir. Freud’un narsisizme indirilen darbeler arasında düşündüğü psikanalitik keşif, insanın kendi ruhsal yaşamı üzerindeki egemenliğine ilişkin inancını da yerinden eder.
Bu durumda insanı insan yapan şey, kendisine bütünüyle hakim olması olabilir mi?
Lacan’ın özne kavrayışı bu soruyu daha da ileri taşır. Özne, dilin dışında, kendi hakikatini eksiksiz biçimde taşıyan bağımsız bir varlık değildir. Daha konuşmaya başlamadan önce başkalarının sözcükleriyle karşılanır. Ona bir isim verilir, hakkında konuşulur, kendisine arzular, beklentiler ve hikayeler yöneltilir. İnsan, kendisini ifade etmek üzere dili kullanmaya başlamadan önce dilin içinde bir yer edinmiştir.
Dolayısıyla konuşan özne, söylediği şeyle hiçbir zaman bütünüyle örtüşmez. Söylediği ile söylemek istediği, bildiği ile arzuladığı, kendisine ilişkin kurduğu anlatı ile o anlatıda beliren boşluk arasında bir ayrım vardır. Lacan’ın bölünmüş öznesi, tam da bu örtüşmezliğin öznesidir.
Buradan bakıldığında yapay zekaya ilişkin tartışma da başka bir biçim alır. Çünkü mesele artık yalnızca bir makinenin konuşup konuşamayacağı, metin üretip üretemeyeceği ya da insanın düşünsel faaliyetlerini taklit edip edemeyeceği değildir. Asıl soru, konuşmanın yalnızca anlamlı cümleler üretmekten ibaret olup olmadığıdır.
Bir cümlenin dilbilgisel olarak doğru kurulması, o cümlenin bir özne için ne anlama geldiği sorusunu ortadan kaldırmaz. Psikanalitik deneyimde bir söz, yalnızca içerdiği bilgi nedeniyle önem taşımaz. Bir duraksama, beklenmedik bir sözcük, dil sürçmesi, sessizlik ya da tekrar, konuşanın kendi söylediğiyle kurduğu ilişkiyi değiştirebilir. Bazen kişi, söylemek istediği şeyi söylediğinde değil, söylemek istemediği bir şeyi ağzından kaçırdığında kendi sözüyle karşılaşır.
Buradaki ayrımın, insanın makineden daha iyi konuştuğu yönünde basit bir üstünlük iddiasına dönüşmemesi gerekir. Aksine, sözün ne olduğu sorusunu yeniden düşünmeyi gerektirir.
Derrida’nın düşüncesi ise insanın kendisini diğer varlıklardan ayırmak üzere çizdiği sınırların hiçbir zaman bütünüyle masum olmadığını hatırlatır. İnsan, kendisini belirli özelliklerin sahibi olarak tanımladığında, bu özelliklerden yoksun sayılanları da bir dışarıya yerleştirir. Akıl, dil, bilinç ya da yanıt verebilme yetisi üzerinden yapılan her ayrım, yalnızca varlıklar arasındaki farklılığı açıklamaz, aynı zamanda kimin hangi konumda değerlendirileceğini de belirler.
Bu nedenle “insan nedir?” sorusuna aceleyle verilecek bir yanıt, sorunun kendisini kapatma tehlikesi taşır. Belki de önemli olan, insanı nihayet tanımlayacak son özelliği bulmak değil, insanın kendisine ilişkin her tanımında geride ne bıraktığını sorabilmektir.
Yapay zekanın ortaya çıkardığı huzursuzluk burada düşünülmeye değer. İnsan, kendisine özgü sandığı yetilerin başka bir sistem tarafından yeniden üretilebildiğini gördüğünde yalnızca teknolojik bir gelişmeyle karşılaşmaz. Kendisini tanımlamak için kullandığı ölçütlerin yeterliliğinden de kuşku duymaya başlar.
Fakat bu kuşku bize insanın değersizleştiğini söylemek zorunda değildir. Belki de tam tersine, insanın değerinin tek tek yetilerinin toplamına indirgenemeyeceğini düşünmek için bir imkan açar.
Çünkü insan yalnızca bilen, hesaplayan, üreten ve yanıt veren bir varlık değildir. Yanıldığı, unuttuğu, beklediği, arzuladığı, kaybettiği ve bazen kendi yaşamının anlamını kurmakta güçlük çektiği bir varoluşun da taşıyıcısıdır. Ancak bu özellikleri sıralayarak yeni ve değişmez bir insan tanımı oluşturmak da aynı kapanmayı yeniden üretir. Eksiklik, psikanalizde insanı diğer varlıklardan ayıran romantik bir kusur değildir, öznenin kendisiyle hiçbir zaman tam olarak özdeş olamayışına işaret eder.
Belki de bugün yeniden düşünülmesi gereken şey tam olarak budur: İnsan olmayı bir yeterlilik, başarı ya da üstünlük ölçütü olarak ele almaktan vazgeçmek.
Cambridge’in yılın kelimesi olarak “insan”ı seçmesi bu nedenle bana bir cevaptan çok bir soruyu düşündürüyor. Yüzyıllardır kendisini anlamaya çalışan insan, şimdi kendi ürettiği teknolojilerin karşısında bir kez daha ne olduğunu sormaktadır. Fakat bu kez sorunun muhatabı yalnızca felsefe, bilim ya da teknoloji değildir. İnsanın kendisiyle kurduğu ilişkinin de sorgulanması gerekir.
Belki de insan sözcüğünün yeniden dolaşıma girmesi, onun ne olduğunu nihayet öğrendiğimiz anlamına gelmiyordur. Aksine, kendimizi bildiğimizi düşündüğümüz yerde bir kez daha yabancıyla karşılaşmamızın işaretidir.
Ve belki de asıl mesele, insanın makineden hangi özellikleriyle ayrıldığını kesin olarak saptamak değil, kendisine ilişkin bir soruyu hala açık tutabilmesidir.
İnsan, kendisine sorduğu sorunun daima biraz gerisinde kalandır.
René Magritte, La Reproduction interdite (Yasak Yeniden Üretim), 1937.
Magritte’nin tablosunda aynaya bakan figür, kendi yüzüyle değil, sırtıyla karşılaşır. Bu karşılaşma, Lacan’ın ayna evresinde öznenin kendi imgesi aracılığıyla kurduğu ilişkiyi tersinden düşünmeye imkân verir. Lacan’a göre çocuk, aynadaki bütünlüklü imgesiyle özdeşleşerek benliğinin (moi) kuruluşuna yönelir. Ancak bu bütünlük, öznenin kendi deneyiminden değil, dışarıda karşılaştığı bir imgeden gelir. Dolayısıyla benliğin kuruluşu, aynı zamanda kurucu bir yabancılaşmayı içerir. Magritte’nin aynası ise bu özdeşleşmenin vaat ettiği bütünlüğü boşa çıkarır: Figür kendisini görmek üzere aynaya yönelir, fakat kendisine bir yüz olarak ulaşamaz. Böylece tablo, insanın kendi imgesinde kendisini tanımasının, aynı zamanda kendisine yabancılaşmasının da koşulu olduğunu hatırlatır. İnsan aynada kendisini mi görür, yoksa kendisi olduğuna inandığı bir imgeyi mi?



Yorumlar